Een biodiverse tuin kan uitgroeien tot een verrassend rijke leefomgeving voor tal van planten en dieren. Vlinders, vogels, libellen, amfibieën en kleine zoogdieren vinden er voedsel, beschutting en rust. Zo’n tuin hoeft geen wildernis te zijn. Met doordachte keuzes en een goed begrip van natuurlijke processen kan elke tuin, groot of klein, bijdragen aan meer biodiversiteit en een sterker ecosysteem.

Een van de belangrijkste sleutels tot biodiversiteit is structuur. Structuur betekent dat er in de tuin verschillende biotopen aanwezig zijn die zorgen voor variatie in hoogte en openheid. Door lage kruiden te combineren met struiken, bomen en open plekken ontstaat er zowel verticale als horizontale afwisseling. Die variatie biedt dieren verschillende hulpbronnen zoals nestgelegenheid, voedsel en water. Hoe meer lagen en overgangen er zijn, hoe meer soorten zich thuis voelen.

De natuur zelf vormt hierbij de beste inspiratiebron. In natuurlijke landschappen zit biodiversiteit vaak geconcentreerd op overgangszones zoals bosranden, ruigtes, bloemrijke graslanden en natte zones. Door zulke situaties na te bootsen in de tuin ontstaat een mozaïek van leefgebieden. Een kleine poel, een hoekje met hogere kruiden of een geleidelijke overgang van gazon naar struiken kan al een groot verschil maken.

Een gezonde bodem is de basis van elke biodiverse tuin. Door de bodem met rust te laten en niet intensief te bewerken, krijgt het bodemleven de kans om zich te ontwikkelen. Wormen, schimmels en micro-organismen zorgen voor een vruchtbare structuur en ondersteunen plantengroei. Waar nog stukken oorspronkelijke vegetatie aanwezig zijn, is het belangrijk die te respecteren. Die planten zijn vaak perfect aangepast aan de lokale omstandigheden en vormen een waardevolle basis voor verdere natuurontwikkeling.

Niet elke goedbedoelde ingreep heeft automatisch een positief effect. Sommige maatregelen kunnen onbedoeld ecologische vallen worden. Een bloemenweide met verkeerde soorten of een te intensief beheer kan bijvoorbeeld insecten aantrekken zonder dat ze er daadwerkelijk kunnen overleven. Daarom is het belangrijk om keuzes te maken die ecologisch doordacht zijn en afgestemd op de lokale context.

Waardplanten spelen hierbij een cruciale rol. Veel insecten zijn afhankelijk van specifieke planten om zich voort te planten. Zonder die planten verdwijnen ook de insecten. In tuinen waar look-zonder-look of judaspenning groeit, kan het oranjetipje verschijnen. Waar jacobskruiskruid voorkomt, voelt de sint-jacobsvlinder zich thuis. Door bewust ruimte te maken voor zulke planten ondersteun je volledige levenscycli en niet alleen het zichtbare eindresultaat.

Een biodiverse tuin laat ook ruimte voor spontane natuur. Planten mogen groeien waar ze zich goed voelen en biotopen hoeven geen strakke grenzen te hebben. Sommige zeldzame of gewenste soorten kan je aankopen, andere kan je eenvoudig inzaaien of laten verschijnen. Door minder te sturen en meer te observeren ontstaat een dynamische tuin die zichzelf steeds verder ontwikkelt.

Planten die vaak als ongewenst worden beschouwd, hebben vaak een grote ecologische waarde. Klimop bloeit laat in het jaar en biedt nectar wanneer andere planten dat niet meer doen. Mossen en korstmossen wijzen op een gezond microklimaat en dragen bij aan biodiversiteit op kleine schaal. Ook bramen zijn belangrijk als voedselbron en schuilplaats voor veel dieren, ondanks hun ruige uitstraling.

Tuinieren kan perfect samengaan met biodiversiteit. Een moestuin of kruidentuin voegt variatie toe en ondersteunt bestuivers zoals bijen en zweefvliegen. Door biologisch te werken en geen chemische bestrijdingsmiddelen te gebruiken, blijft het natuurlijke evenwicht behouden en profiteert de hele tuin mee.

Dieren hebben nood aan verschillende soorten schuilplaatsen. Zandige plekken zijn belangrijk voor insecten, natte zones voor amfibieën en vochtige of droge schuilplaatsen voor overwintering. Waterbiotopen, hoe klein ook, trekken snel leven aan. Losse en verplaatsbare constructies maken het mogelijk om te experimenteren en aan te passen zonder grote ingrepen.

Ook woongelegenheden zoals nestkastjes vragen aandacht. Niet elk kastje is geschikt en sommige kunnen zelfs schadelijk zijn. Door goed na te denken over plaatsing, ontwerp en doelgroep kan je egels, vogels, insecten en andere dieren echt helpen in plaats van hinderen.

Bomen spelen een centrale rol in een biodiverse tuin, niet alleen als voedselbron maar ook als leefgebied. Dood hout, zoals een boomstronk of een afgestorven boom, zit vol leven en is vaak biologisch waardevoller dan een perfect onderhouden boom. Door dood hout te laten staan, geef je ruimte aan insecten, schimmels en vogels.

Meer biodiversiteit vraagt vooral tijd en geduld. Een geleidelijke aanpak, minder ingrijpend onderhoud en aandacht voor natuurlijke processen zijn de sleutels tot succes. Wie de natuur de kans geeft om haar werk te doen, ziet zijn tuin stap voor stap evolueren naar een veerkrachtig en levendig geheel.

In deze boeiend opleiding gaan we dieper in op alle facetten die van de tuin een verrassend rijke leefomgeving maken.

• Waarom biodiversiteit in de tuin belangrijk is
• Structuur als basis voor een levende tuin
• De natuur als inspiratiebron
• Bodem en oorspronkelijke vegetatie respecteren
• Ecologische vallen herkennen en vermijden
• Het belang van waardplanten
• Ruimte geven aan spontane natuur
• De rol van klimop, mossen, korstmossen en bramen
• Tuinieren en biodiversiteit combineren
• Schuilplaatsen, water en zand voor dieren
• Goede en slechte woongelegenheden voor dieren
• Bomen, dood hout en hun ecologische waarde
• Stap voor stap werken aan meer biodiversiteit

• Medewerkers van gemeenten en openbare besturen die instaan voor groenbeheer en openbare ruimte.
• Professionele groenwerkers, hoveniers en tuinontwerpers die biodiversiteit willen integreren in ontwerp en onderhoud.
• Natuurvrijwilligers en betrokken burgers die actief willen bijdragen aan biodiversiteit.
• Iedereen met interesse in natuur, duurzaamheid en klimaatadaptatie die concreet aan de slag wil in de eigen leefomgeving.
• Tuiniers die een tuin of buitenruimte met meer biodiversiteit willen creëren.
• Mensen die natuurvriendelijk en ecologisch willen tuinieren, maar nood hebben aan praktische en onderbouwde kennis.